တီဘီေရာဂါအေၾကာင္း သိေကာင္းစရာ

တီဘီ အေျကာင္းသိေကာင္းစရာ။
-------------------------------------------

ျမန္မာနိုင္ငံတြင္လူဦးေရ တစ္သိန္းလွ်င္ တီဘီလူနာသစ္ ( ၃၇၀ ) ဦးခန့္ျဖစ္ပြားလ်က္ရွိျပီး၊ တီဘီလူနာ အသစ္မ်ားထဲမွ ၅% နွင့္ျပန္လည္ျဖစ္ပြားတတ္ေသာတီဘီလူနာထဲမွ ၂၇% မွာ ေဆးယဥ္ပါး တီဘီ ျဖစ္ပြားေနေျကာင္း ေတြ့ရွိရပါသည္။ ျမန္မာနိုင္ငံသည္ ကမာၻ႔တီဘီေရာဂါ အျဖစ္အမ်ားဆံုး (၂၂) နိုင္ငံတြင္ပါဝင္လ်က္ရွိသည္။ ထို့ျပင္ တီဘီေရာဂါ သည္ ျမန္မာနိုင္ငံ၏ ဦးစားေပးေျဖရွင္းရမည့္ ျပည္သူ့က်န္းမာေရး ျပႆနာတစ္ခုအေနျဖင့္ လည္း ရပ္တည္ေနဆဲျဖစ္ပါသည္။

တီဘီေရာဂါသည္ေလမွတဆင့္ ေရာဂါကူးစက္ျခင္းျဖစ္ေသာ ကူးစက္ေရာဂါတစ္မ်ိုးျဖစ္ပါသည္။ မ်ိုးရိုးလိုက္ေသာေရာဂါမဟုတ္ပါ။

လူတြင္ တီဘီေရာဂါျဖစ္ေစေသာ ပိုးအုပ္စု ၂ခု အဓိကရွိပါသည္။
(က) Myocobacterium Tuberculosis Complex
(M.tuberculosis, M.bovis, M.africanum)သည္ပံုမွန္အားျဖင့္ လူတြင္တီဘီေရာဂါ ျဖစ္ေစနိုင္ေသာ တီဘီအုပ္စုျဖစ္သည္။

(ခ)MOTT -Mycobaterium other than tuberculosis i.e. opportunistic myobacterium)သည္ပံုမွန္အားျဖင့္ လူတြင္ တီဘီေရာဂါမျဖစ္ေစနိုင္ဘဲ လူ၏ခႏၶာကိုယ္တြင္း ခုခံအားသိသိသာသာက်ဆင္းေစနိုင္ေသာ အေျခအေန တစ္ခုခုရွိမွသာ တီဘီျဖစ္ေစနိုင္ေသာ တီဘီပိုးအုပ္စုျဖစ္သည္။

တီဘီေရာဂါအမ်ိုးအစားမ်ားတြင္ အဆုတ္တီဘီသည္ အမ်ားဆံုးေတြ့ရျပီး ျပည္သူလူထုအတြင္း ေရာဂါ ကူးစက္မွုအမ်ားဆံုးေပးသည့္ေရာဂါျဖစ္သည္။ အဆုတ္တီဘီေရာဂါသည္ အဆုတ္နာေရာဂါတစ္မ်ိုးျဖစ္သည္။

HIV ေရာဂါပိုးရွိသူမ်ားတြင္ အဆုတ္တီဘီသာမက အဆုတ္ျပင္ပတီဘီလည္းအျဖစ္မ်ားသည္။ တီဘီေရာဂါပိုးကူးစက္ခံရသူမ်ားတြင္ HIV ပိုးဝင္ေရာက္လာပါက တီဘီေရာဂါေဝဒနာရွင္အျဖစ္သို့ အလြယ္တကူကူးေျပာင္းသြားနိုင္ပါသည္။ ထို့ေျကာင့္ ျပည္သူလူထုအတြင္း HIV ပိုးဝင္ေရာက္သူမ်ားပါက တီဘီလူနာမ်ားပိုမို မ်ားျပားလာမည္ျဖစ္သည္။

တီဘီေရာဂါကူးစက္ျပန့္ပြားပံု
-------------------------------------

သလိပ္တြင္တီဘီေရာဂါပိုးရွိေသာ အဆုတ္တီဘီေရာဂါေဝသနာရွင္မ်ား၊ ေခ်ာင္းဆိုးျခင္း၊ နွာေခ်ျခင္း၊ က်ယ္ေလာင္စြာ သီခ်င္းဆိုျခင္း၊ ရယ္ေမာျခင္းျဖင့္ တီဘီပိုးပါေသာ သလိပ္အမွုန္အမႊားေလးမ်ားသည္ ေလထဲတြင္ ပ်ံ့နွံ့ေနျပီး ထိုေလကိုရွူရွိုက္မိေသာသူမ်ား၏ အဆုတ္အတြင္းသို့ အသက္ရွူလမ္းေခ်ာင္းမွတဆင့္ ဝင္ေရာက္ျပီး ေရာဂါ ကူးစက္နိုင္ပါသည္။

တီဘီေရာဂါကူးစက္နိုင္စြမ္းအား
-----------------------------------------

သလိပ္ပိုးေတြ့ တီဘီလူနာတစ္ေယာက္သည္ ေဆးဝါးကုသမွုမခံယူပါက ထိုမွတဆင့္ အျခားသူ ၁၀ဦးမွ ၁၅ဦး သို့ တစ္နွစ္အတြင္း ကူးစက္နိုင္စြမ္းရွိသည္။ တီဘီေရာဂါသည္ မ်ား၏ ၅၀% ခန့္မွာ ကူးစက္မွုကိုေပးနိုင္ေသာ သလိပ္ပိုးေတြ့ အဆုတ္တီဘီလူနာမ်ားျဖစ္သည္။ ဤနည္းျဖင့္ တီဘီေရာဂါသည္ ဆက္လက္ ျပန့္ပြားလ်က္ရွိသည္။ သလိပ္ပိုးေတြ့ တီဘီလူနာမ်ားသည္ ေဆးကုသမွုခံယူပါက ၂ပတ္မွ ၄ပတ္ အတြင္း အျခားသူမ်ားသို့ ကူးစက္နိုင္စြမ္းအားမ်ားစြာ ေလ်ာ့နည္းသြားမည္ျဖစ္သည္။

မည္သည့္ လကၡဏာမ်ားရွိက သံသယရွိတီဘီလူနာ အျဖစ္သတ္မွတ္နိုင္သလဲ။

တီဘီသံသယလူနာဆိုသည္မွာ-
တီဘီေရာဂါလကၡဏာမ်ား ခံစားေနရျပီး ၄င္းတို့အနက္မွ ရက္ရွည္ေခ်ာင္းဆိုးေနသူ (ရက္သတၱပတ္ (၃)ပတ္နွင့္ အထက္)ကိုဆိုလိုပါသည္။

အျခားတီဘီေရာဂါလကၡဏာမ်ား
----------------------------------------
၁။ရင္ေခါင္းလကၡဏာမ်ား

သလိပ္ထြက္ျခင္း expectoration
သလိပ္တြင္းေသြးပါျခင္း၊ ေခ်ာင္းဆိုးေသြးပါျခင္း haemoptysis
ေက်ာရင္ေအာင့္ျခင္း chest pain
အသက္ရွူမဝျခင္း breathlessness

၂။ေယဘူယ် လကၡဏာမ်ား

တျဖည္းျဖည္း ပိန္းခ်ံုးလာျခင္း weight loss
ကိုယ္အပူခ်ိနိ တေငြ့ေငြ့တက္ျခင္း low grade fever
ညဘက္ေခြ်းထြက္ျခင္း night sweating
အစား အေသာက္ပ်က္ျခင္း loss of appetite
မလွုပ္ခ်င္မကိုင္ခ်င္ျဖစ္ျခင္း ၊ အလြယ္တကူ ေမာပမ္းႏြမ္းနယ္ျခင္းတို့ျဖစ္ပါသည္။

အဆုတ္ျပင္ပတီဘီအတြက္မူ ျဖစ္ပြားေသာကိုယ္ အဂၤါအစိတ္အပိုင္းမ်ား အေပါ္မူတည္၍ ေရာဂါလကၡဏာမ်ားကိုခံစားရေပမည္။

အဆုတ္တီဘီေရာဂါ
---------------------------
အဓိပၸါယ္ဖြင့္ဆိုျခင္း အဆုတ္ အဂၤါအစိတ္အပိုင္းတြင္ေရာဂါျဖစ္ျခင္း
၁။ သလိပ္ပိုးေတြ့ အဆုတ္ တီဘီ (Smear positive pulmonary TB)
သလိပ္မွန္ျပားတြင္ တီဘီပိုးကို အဏုျကည့္မွန္ဘီလူးျဖင့္ရွာေဖြရာ၌ အနည္းဆံုး (၂)ျကိမ္တီဘီပိုးရွာေဖြေတြ့ရွိျခင္း (သို့) သလိပ္တြင္ (၁)ျကိမ္သာ တီဘီပိုးရွာေဖြေတြ့ရွိျပီး ရင္ေခါင္း ဓါတ္မွန္တြင္ Active TB ဟုယူဆနိုင္ေသာ အရိပ္မ်ား ေတြ့ျခင္း၊ သို့မဟုတ္ Culture positive ျဖစ္သည့္လူနာ။

၂။ သလိပ္ပိုးမေတြ့အဆုတ္တီဘီေရာဂါ (Smear negative pulmonary TB)
သလိပ္တြင္ (၃)ျကိမ္ဆက္တိုက္ တီဘီပိုးရွာမေတြ့ဘဲ ပဋိဇီဝေဆးမ်ားျဖင့္ကုသရာ၌လည္း ေရာဂါလကၡဏာမ်ား မသက္သာသည့္ အျပင္၊ ရင္ေခါင္းဓါတ္မွန္ရိုက္ရာတြင္ Active TBဟု ယူဆနိုင္ေသာ အရိပ္မ်ားရွိျပီး၊ ေဆးဝါးကုသမွုေပးမည့္ဆရာဝန္က တီဘီေရာဂါအျဖစ္ ကုသသင့္သည္ဟု ဆံုးျဖတ္ခံရသည့္လူနာ။

အဆုတ္ျပင္ပတီဘီေရာဂါ (Extra-pulmonary TB)
------------------------------------------------------------------
အဆုတ္မွ အပအျခား ကိုယ္ခႏၶာအစိတ္အပိုင္းမ်ားတြင္ ျဖစ္ပြားေသာတီဘီမ်ားနွင့္ (ရင္ေခါင္းဓါတ္မွန္ရိုက္ရာတြင္ အဆုတ္အဂၤါအစိတ္အပိုင္းအတြင္း၌ Active TBဟု ယူဆနိုင္ေသာအရိပ္မ်ားမေတြ့ရွိဘဲ ရင္ေခါင္းတြင္း အဆုတ္အညွာရွိ လင့္ျကိတ္မ်ားျကီးထြားေရာင္ရမ္းျခင္း ( Tuberculosis intrathoracic lymph nodes : mediastinal and hilar) သို့ အဆုတ္အေမွး အတြင္း ေရဝင္ျခင္းတို့ကိုလည္ူ အဆုတ္ျပင္ပတီဘီဟု သတ္မွတ္သည္။

ကေလးတီဘီ (Childhood Tuberculosis)
------------------------------------------------------
ကေလးမ်ားသည္ သလိပ္တီဘီပိုးရွိသည့္ လူျကီးတီဘီေဝဒနာရွင္မ်ားထံမွ ေရာဂါ ကူးစက္ခံရျခင္းျဖစ္သည္။ ရံဖန္ရံခါ ျပင္းထန္ေသာ တီဘီေရာဂါျဖစ္နိုင္သည္။ ကေဘးတီဘီေရာဂါသည္မ်ားေသာအားျဖင့္ ကူးစက္ေလ့မရွိပါ။

၁။ကနဦးတီဘီေရာဂါ Primary Complex

အသက္ရွူလမ္းေျကာင္းမွတဆင့္ တီဘီပိုးသည္ အဆုတ္တြင္းသို့ ပထမဦးဆံုးအျကိမ္ကူးစက္ေရာက္ရွိသြားေသာအခါ တီဘီပိုးေရာက္ရွိေသာ အဆုတ္အစိတ္အပိုင္းတြင္ေရာဂါျဖစ္ျခင္းနွင့္ ၄င္းနွင့္ဆက္ႏြယ္လ်က္ရွိေသာ လင့္ျကိတ္မ်ားျကီးထြားေရာင္ရမ္းမွုကို စုေပါင္း၍ ကနဦးတီဘီေရာဂါဟု ေခါ္ေဝါ္သည္။

၂။လူးေစ့တီဘီေရာဂါ Miliary TB

တီဘီေရာဂါပိုးမ်ားသည္ ေသြးေျကာမွတဆင့္ ကိုယ္တြင္းအဂၤါ အစိတ္အပိုင္း အနံွ့အျပား ပ်ံ့ပြားေရာက္ရွိေရာဂါျဖစ္ပြားျပီး လူနယအမ်ားစု၏ ရင္ေခါင္းဓါတ္မွန္တြင္လူးေစ့မ်ားျပန့္ျကဲထားသကဲ့သို့ ေတြ့ရွိရေသာေျကာင့္ လူးေစ့တီဘီေရာဂါဟုေခါ္သည္။

၃။ကေလးတီဘီေရာဂါ လကၡဏာမ်ား

ကေလးတီဘီေရာဂါတြင္ ေရာဂါလကၡဏာမ်ားပီပီျပင္ျပင္ မရွိတတ္ေခ်။ ဖ်ားနာျခင္း၊ အစားအေသာက္ပ်က္ျခင္း၊ ကိုယ္အေဘးခ်ိန္က်ျခင္း၊ မအီမသာျဖစ္ျခင္း (Malaise)၊ ေမာပန္းလြယ္ျခင္း (Easy Fragability) ဂဏာမျငိမ္ျဖစ္ျခင္း (Irritability) တို့ျဖစ္ပါသည္။

တီဘီ ေရာဂါသည္မ်ား ေဆာင္ရန္ ႏွင့္ ေရွာင္ရန္
--------------------------------------------------------------

တီဘီေရာဂါကို အျမစ္ျပတ္ေပ်ာက္ကင္းေအာင္ ကုသလို့ရပါတယ္။ လူနာသစ္ဆိုရင္ ေျခာက္လျကာကုသရမွာျဖစ္ျပီး လူနာေဟာင္းျပန္ျဖစ္လူနာဆိုလွ်င္ ရွစ္လျကာကုသရမွာျဖစ္ပါတယ္။ ျပန္ျဖစ္လူနာမ်ားကို ေဆးယဥ္ပါးတီဘီ ဟုတ္၊ မဟုတ္ဆိုတာခြဲျခားရန္ သလိပ္ကိုေနာက္ဆံုးေပါ္ သလိပ္စစ္နည္းစက္ျဖင့္ စစ္ေဆးရပါသည္။
တီဘီေရာဂါေပ်ာက္ကင္းတယ္ဆိုတာက သလိပ္ပိုးေတြ့လူနာတစ္ေယာက္ဟာ ေဆးကုသမွုျပီးဆံုးခ်ိန္မွာ တစ္ျကိမ္၊ ေဆးကုသမွု မျပီးဆံုးခင္ တစ္ျကိမ္ သလိပ္စစ္ေဆးရာတြင္ နွစ္ျကိမ္စလံုး သဘိပ္ပိုးမေတြ့ေတာ့ရင္ ေရာဂါ ေပ်ာက္ကင္းတယ္လို့သတ္မွတ္ပါသည္။ ဒီလိုေရာဂါေပ်ာက္ကင္းေစဖို့အတြက္ လူနာေတြဟာ သတ္မွတ္ထားတဲ့ အရည္အေသြး ျပည့္ေဆးေတြကို စြဲျမဲမွန္ကန္စြာ ဆရာ၀န္ညႊန္ၾကားခ်က္အတိုင္း ေသာက္ဖို့ အလြန္ အေရးၾကီးပါတယ္။

လူနာေတြကိုေဆးမွန္မွန္ ေသာက္ေအာင္ တစ္ရက္ပ်က္သြားရင္ အစကျပန္ေသာက္ရမယ္လို့ ေျပာထားေပမယ့္ တစ္ရက္ပ်က္သြားရင္ ပ်က္တဲ့ရက္ကို အစားျပန္ျဖည့္ျပီးေသာက္ရင္ရပါတယ္။ ဒါေပမယ့္ ပ်က္တဲ့ရက္က ခဏခဏျဖစ္ေနရင္ေတာ့ ေဆးယဥ္ပါးတဲ့ ျပႆ နာ ျဖစ္နိုင္ပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ျဖစ္နိုင္ရင္ ေဆးကို တစ္ရက္မပ်က္ဘဲနဲ့ သတ္မွတ္ထားတဲ့ကာလ ျပည့္မိေအာင္ ေသာက္ဖို့လိုပါတယ္။

တီဘီလူနာေတြဟာ သာမာန္လူေတြလိုပဲ အလုပ္လုပ္ လို့ရပါတယ္။ အသက္အပိုင္းအျခားအားျဖင့္ ၁၅ႏွစ္ မွ ၅၄ႏွစ္ၾကားလူေတြအမ်ားဆံု ျဖစ္တယ္။ ၇၅% ေသာလူနာေတြဟာ ဒီအသက္အရြယ္ရွိတဲ့လူေတြပါပဲ။ ဒီ၀န္ထမ္းေတြဟာ အလုပ္သြားရင္းနဲ့ ေဆးကုသမွဳခံယူနိုင္ပါတယ္။ သလိပ္ပိုးေတြ ့တဲ့ကာလမွာေတာ့ ခြင့္ယူျပီးနားသင့္ပါတယ္။ စနစ္တက်ေစာစီးစြာ ေဆးကုသမွု ခံယူရင္း ႏွစ္ပတ္ေလာက္ၾကာမွ ေရာဂါကူးစက္မွုစြမ္းအား ေလ်ာ့က်သြားနိုင္တဲ့အတြက္ ကူးစက္မွု အႏၱရာယ္နည္းသြားနိုင္ပါတယ္။ ဒါေပမယ့္ေဆးကုသမွဳ စနစ္တက်မခံယူလို့ပဲျဖစ္ျဖစ္၊ ေဆးကုသမွု လံုးဝမခံယူလို့ပဲျဖစ္ျဖစ္ သူတို့ ေခ်ာင္းဆိုး၊ ႏွာေခ်လိုက္ရင္ တီဘီပိုးပါတဲ့ အမွုန္ေလးေတြက ေလထဲ ကို ပံ်ံ ့ႏွ့ံျပီး ေဘးပတ္၀န္းက်င္ကလုပ္ေဖာ္ကိုင္ဖက္ ေတြကို ကူးစက္ေစနိုင္ပါတယ္။

တီဘီေဆးကုသမွုခံယူေနတဲ့ လူနာေတြအေနနဲ့ ေတးေသာက္ေနတဲ့ အခ်ိန္မွာလိုက္နာရမယ့္ အခ်က္ေတြကေတာ့ သီးသန့္ေတာ့မရွိပါဘူး။ ေဆးလိပ္၊ အရက္ ႏွင့္ ကြမ္းစားတာကိုေတာ့ ေရွာင္ခိုင္းပါတယ္။ သင့္တင့္ေလ်ာက္ပတ္တဲ့ အာဟာရစားရမယ္။ အာဟာရျပည့္ဝဖို့လည္းလိုတယ္။ ပံုမွန္လမ္းေလွ်ာက္တာမ်ိဳး၊ ကိုယ္လက္လွဳပ္ရွားမွဳေလးလုပ္ေပးရမယ္။ လူနာၾကီးလို ထိုင္းထိုင္းမွိုင္းမိွုင္းၾကီး ေနစရာမလိုဘူး။ အဓိက ညႊန္ၾကားတာကေတာ့ ေဆးမွန္မွန္ေသာက္ဖို့ပါပဲ။ ျပီးေတာ့ ျခင္ေထာင္၊ ေခါင္းအံုး စတဲ့ လူနာရဲ့ အသံုးအေဆာင္ပစၥည္းေတြကို ေနပူလွန္းေပးရမယ္။ ဘာေၾကာင့္လဲဆိုေတာ့ေန့ခင္း ၁၂ နာရီ ႏွင့္ ၂ နာရီ ၾကားေန့လယ္ခင္း ေနဟာ ပူျပင္းတဲ့ အတြက္၊ အသံုးအေဆာင္ ပစၥည္းေတြကို လွန္းေပးလုိက္ရင္ တီဘီေရာဂါပိုးကိုေသေစနိုင္ပါတယ္။ ေသာက္ေရခြက္ကိုေတာ့ သီးသန့္ထားေပးဖို့ လိုအပ္တယ္။

ဒါ့အျပင္ တီဘီလူနာရဲ့ ေဘးပတ္ဝန္းက်င္မွာ တံျမတ္စည္းလွည္းတဲ့အခါ ဖုန္ထေအာင္ မလွည္းရဘူး။ အေျခာက္လွန္းတာမ်ိဳးမလုပ္ဘဲ ေရဝတ္နဲ့ပဲ ၾကမ္းကိုသုတ္တာမ်ိဳးလုပ္ရမယ္။ အိမ္ဟာ အလင္းေရာင္ေကာင္းေကာင္းရရမယ္။ ေလဝင္ေလထြက္ ေကာင္းရမယ္။ ျပီးေတာ့ေရမ်ားမ်ား ေသာက္ခိုင္းရမယ္။ သလိပ္ပိုးရွိတဲ့ အခ်ိန္ မွာေတာ့ မိသားစုနဲ့ အတူ မအိပ္ဖို့လိုပါတယ္။